تاثیرقرآن وحدیث در شعر میرنوروز

منطقه پیشکوه وپشتکوه اززاگرس ( لرستان وایلام ) دارای ادبیاتی پرمایه که شامل داستانها، قطعات، اشعارحماسی درباره مردان اعصارخود، اشعارغنایی ، ترانه های سور وسوگ ولالایی هایی باگویش های گوناگون است .این قطعات ادبی معمولا زیباوسرشارازاحساسات انسانی است .

اشعارارزشمند شعرایی چون میرنوروز ، ملا پریشان ، محمدرحیم کرد ،غلامرضاخان ارکوازی وسیدنوشاد ابوالوفایی و...............چه به صورت نوشته ویا سینه به سینه تا امروز ، زینت بخش محافل ادبی بخش بزرگی ازادبیات وموسیقی زاگرس نشینان بوده است .

دراین دیارشعرای باذوقی پابه عرصه شعر وادبیات گسترده زاگرس نهاده اند. مسلما نبودن فن کتابت وچاپ ازعواملی بوده که ترانه واشعار وسخنان منثورومنظوم سینه به سینه گشته وگاه تحریف ویا ازیادوخاطررفته اند .ازجمله شعرایی که شیوایی وشیرینی کلام حکمی وتغزلی اش در ذهن ها وسینه ها به جای مانده ، میرنوروز ( واضح) است، ازچاپ هایی که ازدیوان میر نوروز به عمل آمده ، هریک به شکلی گامی است در شناسایی این شاعر بزرگ لر ، ولی آنچه نیاز است که این شاعر بهتر وبیشتر به مردمان سرزمینش معرفی شود، اهل قلم وپژوهشگران ودلسوزان به فرهنگ وادبیات لُری، گوشه گوشه زندگی وشعرمیرنوروز را بررسی وکنکاش کنند .

میر فردی دانا ودارای توانایی فکری وذهنی بوده و دربداهه گویی وبداهه سرایی دستی آزاد وخلاق داشته وبه خوبی صنایع بدیع وآرایه های ادبی را به کارمی برده است،وآنجا که با قوت طبع ووضوح ، سخن می گوید ، پس می طلبد که ابیاتی که دارای ایراد وزنی ومعنی اند به میر نسبت داده نشوند .

           شهی کو مظهر انوار دین است             درونش مطلع عین الیقین است

                                                  تاثیر قرآن وحدیث درشعر میرنوروز

هرچندممکن است جای آن نباشد که این گونه تاکیدشود وسخن به میان آید ،ولی نگارنده براین بودم برای اینکه خوانندگانی که کمتربا منش وسخن میرنوروزآگاهی وآشنایی دارند ، اعتقاد وپای بندی میر رانسبت به آیین مسلمانی خود ،بیشترروشن کنم وابیاتی ازتاثیرقرآن وحدیث رادرشعراین شاعربزرگ لر بیاورم .بی شک ، نگرش شعر میرنوروز ازاین دریچه ، او رابهتر به مردمان سرزمین خویش می شناساند. نمونه ابیات زیر دربخش فارسی دیوان میربه احادیث وآیات قرآنی اشار ه شده است .

1- همه  هستی دلیل هستی اوست               همه   مستی خُمار  مستی اوست

در بیت بالا روشن می کند که همه چیز مخلوق خداوند است.

تلمیح است به آیه ای ازسوره کریمه «غافر/62»     (( ذلکُمُ الله ربّکُم خالقٌ کل شی لااله هوفانی توفکون ))

این است خدا ،پروردگارشما ،که آفریننده هرچیزی است ،هیچ خدایی جز اونیست ،پس چگونه {ازراه موردنظر او}برگردانده می شوید؟ بنابراین بااین همه دلیل های روشن ورهنمودهای روشنگروگویاپس چگونه ازپرستش اوبرگردانده شده وبه پیراهه کشانده می شوید؟

و آیه ای از سوره کریمه  بقره (29 )     (( هو الّذی خلق لکُم ما فی الارض جمیعاً ثم استوی الی السماءفسواهنّ سبع سماوات وهوبکل شی علیم ))

اوخدایی است که هرآنچه درزمین است ،برای شما آفرید آنگاه به آسمان پرداخت وآنهارابه صورت هفت آسمان نظام بخشید واوبرهرچیزداناست .قرآن به بیان آفرینش آسمان ها وزمین می پردازد تا برای همگان به ویژه آنان روشن سازدکه قدرت بیکران آ فریدگارهستی بسیارفراترازتصوروپندارآنان است

شیخ شیراز می فرماید :

                   بحر آفرید و بر و درختان و آدمی           ماه وخورشید و انجم و لیل و نهار کرد

2ـ             طلبکاران ید بیضا نمودند              خبر در وادی لاهو شنودند

که تلمیح است به آیه ای ازسوره «اعراف/108»    (( و نَزَعَ یَدَهُ فَاذا هِیَ بیضاءُ للناظرین))

«و بیرون کشید موسی(ع) دست خویش را که ناگهان برای بینندگان سفید و نورانی نمود.»

(( سخن فرعون سخن درستی بود که ازموسی دربرابردعوت وادعای پیام رسانی ورسالت خویش دلیل وبرهان خواست وآن حضرت نیز به قدرت نمایی واعجاز تکان دهنده وشگرفی دست زد وفرمود :  ((فالقی عصاه فاذا هی ثعبان مبین  ))  پس اودربرابرتقاضای فرعون عصای خودرا به زمین افکند که ناگاه به ماری سهمگین تبدیل گشت به گونه ای که برای هیچ تماشاگری تردیدی نماندکه عصا به راست به ماری وحشتناک تبدیل شده است.))  (تفسیربیان جلد نهم ، مرحوم طبرسی )

در(آیه  12 )  سوره نمل می خوانیم : 

« وَاَدخِل یَدَکَ فی جَیبِکَ تَخرُج بَیضاَء مِن غَیرِ سُوء»

« یا موسی دست را درگریبان خود ببر ، سپس بیرون بیاور ، دست تو سفید ودخشنه خواهد گشت بدون اینکه به تو آسیبی برسد »

                 صورت بی  صورت  بی حد  غیب                 زآینه  دل تافت  بر  موسی ز جیب  ( مولوی )

3ـ       آنچه خیزد ز اقتضای طبع  انسان           کفر و ظلم و جهل و جور و جبر و عصیان

که تلمیح است به آیه ای ازسوره  «نساء/28»      (( خُلِقَ الانسانُ ضعیفاً))

(انسان ضعیف آفریده شده است ))

و آیه ای از سوره  کریمه «احزاب/72»           «...اناعرضناالامانه علی السماوات والارض والجبال فابین ان یحملنهاواشفقن منها  وحمل ها الانسان انّهُ کانَ ظلوماً جَهُولاً»

همانا او در مقام آزمایش و ادا امانت بسیار ستمکار و نادان بود.وانسان  بارگران این مسئولیت را به دوش کشید ،راستی که اونسبت به خود به خاطردست یازیدن به گناه وبه اهمیت این امانت وامانتداری بسیارناآگاه است.بااین بیان رسیده از ((ابن عباس )) که این امانت برآسمان ها وزمین وکوه ها عرضه شد وآنها ازپذیرش آن شانه خالی کردند، به این مفهوم حمل می گردد .

4ـ         یکی نامی یکی مجهول گردد        یکی حامی یکی محمول گردد

             یکی حاکم یکی محکوم باشد        یکی ظالم یکی مظلوم باشد

             یکی از شام صاحب تاج باشد        یکی بر شام شب محتاج باشد

که تلمیح است به آیه ای از سوره شریفه «فتح/14»

«...و للّهِ مُلکُ السّموات و الارض و یغفِرُ لِمَن یشاءُ و یُعذِّبُ فی یشاءوکن الله غفورا رحیما »

و خدای راست فرمانروایی آسمانها و زمین، هر کس را بخواهد می بخشد و هر کس را بخواهد شکنجه می دهد.وخدا هماره بسیار آمرزنده ومهربان است »

5ـ             چو جولان داد در اقصای ما را         شرف داد از اقامت انبیا را

تلمیح است به آیه ای ازسوره  شریفه قصص (81) «سبحان الذی اسری بعبده لیلاً فی المسجد الحرام الی المسجد الاقصی»(

«منزه است خداوندی که سیر داد بنده خودش را شبانه از مسجد الحرام به مسجد الاقصی»

6ـ         کسی کو غره شد بر جاه و مالش        به خسف الارض سازد پایمالش

تلمیح به آیه ای ازسوره کریمه قصص (81 ) «فخسفنا بِهِ و بدارهِ الارض فما کانَ لهُ فئِهٍ تضّرونَهُ فی دُونِ الله و ما کانَ مِنَ المنتصرین»

پس از «اندک زمانی» ما هم او را با خانه و داراییش به زمین فرو بردیم و هیچ حزب و گروهی جز خدا نتوانست او را یاری کند و از جانب حق هیچ نصرت نیافت.

7ـ        وجود ممکنات اندر سجودش             همه واجب نویسان وجودش

تلمیح است به آیه ای ازسوره مبارکه«اسرا/44»            ((تُسَبِّحُ لَهُ السِّموات ُالسِّبعُ وَالاَرضُ وَمَن فیهِنِّ وَ اِن مِن شیء الّا یُسبحُ بحمدهٍ   وَلکِن لاتَفقَهُونَ تَسبیحَهُم اِنِّهُ کانَ حَلیماًغَفُوراً ))

(آسمان های هفت گانه وزمین وهرکه درآنهاست،اورابه پاکی می ستایند ؛وهیچ چیزی نیست جزاینکه باستایش اوتسبیح می گوید ،اماشماتسبیح آنهارانمی فهمید.راستی که اوبردباروبسیارآمرزنده است .هر چیز خدا را در حال حمد تسبیح می گوید)  

« وَ اِن مِن شیء الّا یُسبحُ بحمدهٍ »  (تفسیربیان جلد15 ص 122 )

_  وهیچ پدیده ای درکران تا کران آسمان ها وزمین ودریاها وجهان نیست، جزاینکه باستایش پاک او تسبیح می گوید ووجودوآفرینش آن بریکتایی وقدرت آفریدگارش گواهی می دهد ،چراکه همه پدیده ها حادث هستند ودربرابرآن پدیدآورنده ی توانا،سرتعظیم فرودآورده وپیشانی بندگی به آستانش می ساید وباهمه وجودنیازخودبه یک آفریننده رانشان می دهندواثبات می کنند .

                  همه تسبیح گویانند، اگر ماهست اگر ماهی             ولکن عقل استادست  ، او مشرح تر گوید . (مولوی)

8ـ                    آن چــــــهارفرمانبران معنی آموز                 آن چهل صبح عزیز و  اولین  روز

     حرمت آن پنج روز دلگشـــــــایت                 آن سه صد با سیزده تن رهنمایت

          آن کسی کز جمله خلقش برگزیدی                 از  طفیلش آفرینـــــش  آفریدی

در بیت اول اشاره دارد به چهار فرشته مقرب خداوند و چهل صبح اشاره به بعثت پیامبر که در چهل سالگی به پیامبری مبعوث گشت.

در بیت دوم اشاره به پنج تن آل رسول (آل عبا) : (حضرت رسول( ص ) - حضرت علی (ع) - حضرت فاطمه (س) -  حضرت امام حسن (ع) – حضرت امام حسین (ع)و 313 نفر اصحاب حضرت مهدی (عج) دارد.

در بیت سوم نیز اشاره دارد به برگزیدن حضرت محمد (ص) به رسالت و اهمیت آنحضرت در آفرینش خداوند.

9ـ        بی وفا دنیا اگر بودش وفایی                بُود با پرویز و شـــــیرنش بقایی

          آخر این دنیای دونِ باد بنیاد                همچو باد آمد بسرعت رفت بر باد

که تلمیح است به آیه ای ازسوره کریمه «انعام/32»        (( و ما الحیوه الدنیا اِلّا لَعبٌ و شَهوٌ ))

( و زندگانی دنیا جز بازیچه و مایه دوری از خدا نباشد)

10ـ        منزه از چه و از چون و از چند          ز فرزند و ز ماننـــد و ز پیوند

               مبرا از خُمار و خواب و از خور         ز جا و از جهت از جم و جوهر

تلمیح است به آیاتی از سوره مبارکه «شوری/11»        « لیس کمثلهٍ شی و هو السمیع البصیر»

»وذات او پاک وبی مانند است اوبااینکه نه همتایی دارد ونه همانند ونظیری ف هم شنوا است وهمه شنیدنی ها را می شنود وهم بیناست وهمه دیدنی ها را می بیند »

و «البقره/ 255»          « الله لا الهَ الّا هُوَ الحَیُّ القیّوم لا تَأخُذُ سِنهُ وَ لا نوم »

(خدای یکتاست که جز او خدایی نیست و پاینده و زنده است.هرگز او را کسالت خواب نگیرد تا چه رسد به خواب رود)

قرآن پس ازترسیم سرگذشتی درس آموز ازامتهای پیشین وبیان اصلی ترین دلیل کشمکش آنان با پیامبران اینک به ترسیم اصل توحید ویکتا گرایی پرداخته است

اشاره به سوره توحید « لم یلد ولم یولد ......»   نه زاده است ونه زاده شده .خدای فرزانه خوداین واژه رابه روشنی تفسیرفرمود : نه زاده است ونه زاده شد ، ونه کسی همتای اوست .

آری اوکسی است که چیزی ازاو بیرون نیامد وزاده نشد ؛ نه پدیده های مادی بسان فرزند ،ونه دیگرچیزهایی که ازافریده ها برون می آید ونه چیزظریف ولطیف ، مانند روح .نه عوارض گوناگونی بسان خوروخواب ، شک ووهم ، تردیدوپندار، شادمانی واندوه، خنده وگریه ، بیم وامید رغبت وکراهت وگرسنگی وسیری . آری ، اوازاین صفات آفریده های خود پاک .منزه است

وسوره  «توحید/2»    «  الله الصمدلم یَلِد و لم یُولَد ».

«خدایی بی نیاز که همه به اونیازمندند،نه کسی فرزنداوست نه اوفرزند کسی است »

جان فرشته بودی ، یارب چه گشته بودی        کز چهره می نمودی « لم یتخذ ولد » را

فرزندی برای خود نگرفت .   اشاره به سوره اسرا    17/111

درون بحر معانی لا ، نه آن گهری        که قدر وقیمت خود را بها توانی کرد .

از یاد لقای یار  بی خواب               از خواب  شدستمان  فراموش

سوره انعام (آیه 101 ) «  انّی یکون له ولد ولم تکن له صاحبه و خلق کل وهو بکل شیءٍعلیم  »

چگونه ممکن است فرزندی داشته باشددرحالی که همسری نداردوهمه چیز را آفریده وبه هر امری آگاه است !؟

 

                                                کریم منصوری پاییز  91

/ 0 نظر / 38 بازدید